Van overleven naar waardevol leven.

Een brug van oud naar nieuw.
Een reeks van 6 – 7 blogs over de integratie van ACT en yoga.

Het effect van controle.

Als mens en als psycholoog heb ik me altijd afgevraagd waarom ik me gedraag zoals ik doe. Vooral waarom ik me vaak niet gedroeg zoals ik dat eigenlijk wilde. Wat mij tegenhield was – achteraf overduidelijk – Angst. Met angstklachten is er haast geen ruimte voor heldere gedachten in de geest. Om de Bene Gesserit (Dune, Frank Herbert) te citeren: ‘Fear is the mind-killer, the little-death …’. Het is zo passend omdat het mijn eigen ervaring weerspiegelt. Naast rusteloosheid en visieloze gedragsimpulsen, heb ik regelmatig last gehad van demotiverende gedachten. Het soort dat de meeste van ons mensen wel herkennen: ‘Je bent niet goed genoeg’. ‘Je zult falen’. ‘Aansteller’. ‘Wie denk je wel niet dat je bent.’ ‘Het. Moet. Beter.’, etc. Angst kan omslaan in machteloosheid. Er heerst mogelijk verlamming, of inertie en ook dat kan zichzelf vastklampen als een depressie. In mijn geval besefte ik in toenemende mate dat er een krachtig (externe) impuls nodig was om, letterlijk, in beweging te komen. Uit het hoofd en terug in het lichaam. Dit krachtig impuls bood zich aan in een oefenzaal in Wellington, NZ, waar men samenkwam voor yoga-asana lessen. Yoga, bleek later, is deze krachtige impuls voor mij geweest op het pad terug naar mentaal en fysiek welzijn, weg van die verlammende angst.

Inmiddels werk ik als psycholoog met ACT en ben ik yoga docent. Ik heb gemerkt dat de hexaflex in het proces-gerichte denken van ACT voor mij naadloos samengaat met de filosofie van yoga. Hoe meer ik hier mee bezig ben en de positieve impact bij cliënten zie, hoe enthousiaster ik word. Als ik er éénmaal over begin te vertellen merk ik dat de woordenbrei in mijn hoofd onoverzichtelijk wordt door kwispel-energie en er daardoor geen stoppen meer aan is. Ik besloot daarom een blog te schrijven over mijn visie. Over hoe ik ACT inzet en yoga daaraan toevoeg als supplementair ervaring- en lichaamsgericht perspectief. Ik ben me bewust van het feit dat ik yoga nooit zal kunnen belichten zoals dat ooit misschien bedoeld is. Dat komt per definitie door mijn westers perspectief en wordt niet beter als ik ook nog ga cherry-picken. Ik wil je laten zien dat er desondanks ontzettend waardevolle perspectieven, oefeningen en inspiratie uit deze duizenden-jaar oude filosofie te halen is. Ik wil je óók laten zien hoe ik dat verweef met een wetenschappelijk onderbouwd psychologisch model.

Ik werk dus met ACT.

Dat staat voor Acceptance and Commitment Therapy. Het is een derde generatie gedragstherapie bedacht door Steven C. Hayes (en collega’s). ACT heeft als kern-idee dat we door het aanleren van vaardigheden en toenemend zelf-inzicht een hogere mate van psychologische flexibiliteit (veerkracht) ontwikkelen. Als handvatten biedt ACT 6 pijlers, welke tezamen de hexaflex wordt genoemd. Deze pijlers zijn Acceptatie, Defusie, het Hier en Nu, het Zelf als Context, Waarden en Toegewijd Handelen. ACT beweert niet een oplossing te bieden voor problemen. Het biedt handvatten die jou ondersteunen in jouw proces richting een antwoord op, of gezonde(re) omgang met, de kern van jouw hulpvraag; welke vorm die dan ook heeft. Op die manier krijg jij meer eigenaarschap, autonomie en veerkracht in een waardevol leven.

ACT is een psychologisch model
waarmee we menselijk gedrag kunnen begrijpen en sturen,
zodat we onvermijdelijke pijn kunnen scheiden van vermijdelijke lijden
en zo een waardevol leven kunnen leiden in de aanwezigheid van deze pijn.

In de komende alinea’s en blogs neem ik je mee in een aantal voorbeelden waarin ik ACT losjes koppel aan de yoga-filosofie. De eerste stap daarin, is het benoemen van de grootste overeenkomst tussen beiden. Dat is de ongemakkelijke waarheid dat wij als mensen onvermijdelijk pijn ervaren in het leven. Pijn in ons lichaam. Emotionele pijn. De pijn van verlies of een (chronische) ziekte. De pijn van trauma met kleine t of grote T. De pijn van afwijzing. Allerlei soorten pijn. Allemaal echt. Allemaal wezenlijk. Echter, door wat attachment (uit yoga) of fusie (uit ACT) kan worden genoemd, creëren we lijden. Dat lijden is optioneel. Het makkelijkste voorbeeld dat ik uit eigen ervaring kan geven is het lijden dat volgde op mijn reumadiagnose. Mijn eigen casus zal als voorbeeld vaker de revue passeren in de verschillende blogs, mede omdat het vrij toegankelijk te vertalen is naar andere vormen van chronische pijn of progressieve ziekten (MS, fybromialgie, ALS, etc.). Misschien dat je het ook kunt vertalen naar jouw perfectionisme, verschillende angstklachten, identiteitsvraagstukken, en meer..

Een belangrijk detail voordat je verder leest:

Als academisch opgeleid psycholoog hanteer ik het voor de hand liggende feit dat er geen ‘one size fits all’ is in het landschap van mentale of fysieke zorg op ons collectieve pad naar welzijn, zingeving en/of voldoening in het leven. Noch in therapieland, noch in .. eigenlijk overal. Daarvoor is het leven en onze individuele casuïstiek veel te complex. Daarnaast is er een hele hoop te vinden over prachtige spirituele paden die geluk, inzicht en tastbare en ontastbare rijkdom zouden brengen. Ook over de term yoga is, in mijn ervaring, nog aardig wat onduidelijkheid en oordeel te vinden. Dat oordeel bestrijkt de volle breedte van ‘spiritueel zweverig gezwets’ aan de ene kant tot een vorm van oppervlakkige ‘fitness’ aan de andere. Ik betreur deze oordelen, want yoga is geen van beide. Ik merk dat ik het omwille van deze oordelen lastig vind om mijn visie met voldoende nuance én overtuigingskracht te brengen. Het is namelijk lastig om in een paar alineas te vertellen wat yoga wél is en hoe we dat met onze westerse blik kunnen interpreteren en integreren in ons dagelijks leven.

Wel kan ik je vertellen dat er iets in yoga zit dat mijn lichaam en geest moeiteloos lijken te verweven met wat wij in het westen ervaren als zijnde ‘gezondheid’. De yoga filosofie wordt vormgegeven door het 8-voudig pad van Patanjali. Hiervan laat ik, vanwege hun toegankelijkheid, vooral paden 1 tot 5 in mijn begeleiding en traject terugkomen. Dat zijn de yama’s (morele principes) en niyama’s (persoonlijke discipline), de asana’s (houdingen), pranayama (ademhalingsoefeningen) en meditatie (in de vorm van mindfulnessoefeningen). Yoga laat zien dat, wanneer we het hebben over gezondheid, we het niet los over lichaam OF geest kunnen hebben, zoals we dat grofweg doen in onze academische benadering van mens-zijn. Dat ‘iets’ dat in mijn ogen leidt tot gezondheid beginnen wij in ons westers wereldbeeld terug te zien in multidisciplinair psychologisch en fysiologisch wetenschappelijke ontdekkingen. Het is een visie die ik als psycholoog hanteer als fundament voor een menselijke benadering. We beginnen bij het begin.

Pijn, lijden en vermijding.

De eerste stap die ik zet met cliënten is er één die niet direct erg positief is. Wel is de eerste stap ontzettend belangrijk én constructief. Het is namelijk zo dat als jij héél hard probeert van je pijn of lijden af te komen, je waarschijnlijk vaak in de vermijding schiet op het moment dat iets ongemakkelijks zich aandient. Het is hartstikke fijn om een film te kijken op het moment dat je verdrietig bent toch? Of een bak ijs te eten? Een stuk keihard te rennen of wat extra gewicht op die halters te gooien? Vermijding kan soms in het jasje kruipen van iets dat heel gezond lijkt (sport, voeding, ontspanning) of plezierig oogt (film kijken, drugs doen, seks). Helaas is de realiteit dat vermijding vaak averechts werkt. Daarvoor gebruiken we in ACT de functionele gedragsanalyse.

We starten met onderzoeken of dat wat je nu doet in omgang met je ongemak wel effectief is op lange termijn. Vaak is dat namelijk niet het geval. Deze gedragsanalyse heeft een heel concreet doel: jou inzicht bieden in de onwerkbaarheid van je gedrag. Gedrag dat effectief lijkt, maar dat eigenlijk niet is. Als een struisvogel die z’n kop in het zand steek, of een ballon vol nare gevoelens die je héél hard onder water houdt zodat jij kunt doen alsof die er niet is. Dat gedrag kunnen we zien als een voortzetting van jouw lijden. Het klinkt misschien tegenstrijdig om te horen dat gezonde of plezierige dingen doen zorgt voor lijden. Dat heeft alles te maken met de intentie waarmee je iets doet. Natuurlijk is sport niet per definitie slecht voor je, maar als je het onderneemt om je ongemak niet te hoeven voelen, dan verliest het zijn waarde.

Ik zal een persoonlijk voorbeeld geven. Reuma gaat uiteraard gepaard met fysieke pijn. Daarnaast zijn er, net als bij andere chronische ziekten, andere vormen van pijn te benoemen. De grote hoeveelheid vermoeidheid die er bij komt kijken, bijvoorbeeld. Dat is een vorm van pijn. Ook het verdriet dat er bij komt kijken, de rouw om het verlies van de gezondheid die kwijt is, is een vorm van pijn. Dat lijden volgde doordat atletisch zijn voor mij lang onderdeel geweest is van mijn identiteit. Ik was hardloper, buitenmens, trainer, coach, etc. Door de diagnose zag ik mijn toekomst in duigen vallen. Ik negeerde de reuma door het koste wat kost te vermijden. Ik bleef (te) veel trainen en veel te veel van mezelf verwachten. Trainingen en wedstrijden gingen slechter. Ik kreeg blessures. Ik kon niet met vrienden trainen en ik ervoer angst hen te verliezen. Daardoor ging ik alleen maar harder in de vermijding. Mijn reuma mocht niet bestaan en ik deed van alles om het te vermijden. Lijden verwijst naar alle nare ervaringen die je beleeft ten gevolge van vermijding van je pijn. Je zou kunnen stellen dat ik mijn lichaam en geest serieus geweld aan het aandoen was. ‘Geweld?‘ Zeker. Hiervoor maken we een stapje naar de yoga-filosofie.

Yama’s

Geweldloosheid (ahimsa) is de eerste yama uit de filosofie van yoga waar een yogi zich naar wenst te gedragen. Ahimsa is geweldloosheid op fysiek, verbaal en emotioneel niveau en geldt voor gedrag naar de medemens, maar óók voor een mens naar zichzelf. Het jezelf laten leiden door vermijding, door de fysieke of emotionele pijn niet onder ogen te zien, kan een vorm van intern verbaal of emotioneel geweld worden. Je wordt boos op jezelf, omdat je geen fouten mag maken. Je ontkent je behoeften aan aanraking, uit angst voor afwijzing. Je besluit maar niet naar een tentamen te gaan, omdat je angst ervaart voor de uitslag. Allemaal op korte termijn effectief, maar op lange termijn hoogstwaarschijnlijk met nadelige gevolgen. Het idee van ahimsa kun je gebruiken om, net als bij de functionele gedragsanalyse, inzicht te krijgen in de (nadelige) gevolgen van je gedrag, door te kijken wat de gevolgen zijn op lange termijn. Aanvullend kun je jezelf de vraag stellen: “Hoe kan ik in deze situatie milder met mezelf omgaan?”.

Naast ahimsa, zijn er nog enkele andere yama’s die we kunnen gebruiken om ons zelf-inzicht te vergroten. Een voorbeeld daarvan is niet de waarheid spreken (satya) tegen jezelf of anderen door je behoeften te verzwijgen. Ook kan het niet naar je tentamen gaan, gezien worden als het stelen van je eigen kansen en toekomstperspectief, waar niet stelen (asteya) beter voor je is. Door extra streng voor jezelf te zijn en van alles van jezelf te verwachten ontstaat er een hebzucht (aparigraha) naar méér. Je moet jezelf alsmaar bewijzen. Diezelfde gedragingen kunnen we óók vanuit de hexaflex benaderen. Het niet de waarheid spreken (je gelooft je verstand en bent er mee gefuseerd; defusie). Je steelt je kansen en toekomstperspectief (gebrek aan acceptatie en zelfcompassie; zelf als context). Je verlangt naar prestaties en wilt méér (je leeft niet in het hier en nu). Als dit allemaal wat veel nieuwe termen zijn, dat klopt. Komende weken ga ik in meer detail in op de pijlers en de yama’s.

Tegen de perfectie in.

De overlap tussen deze yama’s en de hexaflex voelt misschien wat ver gezocht. Wat beide perspectieven gemeen hebben, echter, is dat ze onze gedeelde ervaring van mens-zijn op een prachtige manier kunnen relativeren. Ze druisen in tegen de mythen van onze maatschappij waarin meer consumeren meer geluk zou betekenen. Waarin succes wordt uitgedrukt in termen van geld op de bank, status, veel vrienden, of wat je al dan niet bereikt in je leven. Waarin geluk een staat van zijn is die je moet bereiken en vast zou moeten kunnen houden. Kortom; dat er een staat van zijn is die blijvend is, stabiel is, waarin je continue geluk ervaart en dat dat de norm is. Dat is natuurlijk een illusie. Ons leven is een continue veranderend proces. Wat ACT en yoga doen is de onvolmaaktheid van het mens-zijn normaliseren. Met alles wat er bij komt kijken. Er is niets mis met je. Het leven is nu eenmaal soms onvermijdelijk moeilijk. Je hóeft niets te bereiken of éérst beter worden om van waarde te (kunnen) zijn. Dat waardevolle leven is er al; híer en nú, in verbinding met jezelf en anderen.

De eerste stap richting ons mens-zijn weer hervatten, is jezelf te openen voor dat wat er in jou leeft. Zowel voor al het prettige als het onprettige. Voor mijn herstelproces van de reuma-diagnose was het nodig om eerst keihard tegen de lamp te lopen. Ik moest leren in te zien dat de aanwezigheid van mijn reuma niet het einde van mijn atletisch of professioneel leven was. Een goede vriend, tevens psycholoog, zei op een gegeven moment tegen mij dat ik niet het bad met het badwater weg moest gooien. Hij opende daarmee mijn ogen voor het feit dat ik mijn hele toekomst had weggegooid vanwege een overkomelijke tegenslag. Lichtelijk dramatisch wel, nu ik het zo opschrijf. Deze opmerking was voor mij pas het lampje dat aanging dat er een essentieel verschil is tussen mijn pijn (de reuma) en mijn lijden (een verdwenen toekomstbeeld). De volgende stap in mijn proces was het accepteren van mijn situatie, van mijn ongemakkelijke gevoelens over de situatie.

Dat is waar ik de volgende keer over schrijf. Ik zal je meenemen in wat het precies is dat je accepteert. Hoe je een start kunt maken met accepteren en waar je voor moet waken in je proces. Ik neem je mee in welke aspecten van de yoga-filosofie ook een rol spelen in het acceptatieproces en ik zal je een oefening geven die je misschien kan helpen. Mocht je op de hoogte worden gebracht van de nieuwe blog(s), kun je mij een bericht sturen op info@onderstroom.me.

Ik hoor ook graag wat het is dat je precies interesseert, maar dat is natuurlijk optioneel.

Bedankt voor het lezen! Tot volgende week!